Leki na ADHD - nazwy i substancje czynne

Pięć substancji zarejestrowanych w ADHD i jedna poza wskazaniami

Stymulantem, od którego zaczyna się większość leczenia, jest metylofenidat. Obok niego w rejestrze figurują dwie pochodne amfetaminy: lisdeksamfetamina oraz deksamfetamina. Wszystkie trzy mają kategorię Rpw, bo należą do wykazu środków odurzających i substancji psychotropowych.

Grupa niestymulująca liczy dwie substancje. Atomoksetyna jest inhibitorem wychwytu zwrotnego noradrenaliny i ma zwykłą kategorię Rp. Guanfacyna działa jako agonista receptorów alfa-2A i jest wydawana z przepisu lekarza do zastrzeżonego stosowania, czyli w kategorii Rpz. Różnica kategorii przekłada się na realny reżim wystawiania recept, nie tylko na literkę w ulotce.

Poza tym w praktyce klinicznej pojawia się bupropion, który nie ma zarejestrowanego wskazania w ADHD i bywa stosowany poza wskazaniami rejestracyjnymi. Jego charakterystyka mówi o epizodach dużej depresji albo o rzucaniu palenia, nie o nadpobudliwości.

Metylofenidat: dziewięć marek, jedna substancja

Nazwy handlowe metylofenidatu obecne w rejestrze to Medikinet, Medikinet CR, Concerta, Atenza, Mindetra, Symkinet MR, Adehader, Cognimentin LA oraz Tuzulby. Substancją czynną we wszystkich jest chlorowodorek metylofenidatu, a kategoria wydawania jest identyczna: Rpw.

Postacie różnią się mocno. Medikinet to zwykłe tabletki w mocach 5, 10 i 20 mg. Kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu, twarde, to Medikinet CR (od 5 do 60 mg), Adehader (od 5 do 60 mg), Symkinet MR (od 10 do 40 mg) i Cognimentin LA (od 10 do 60 mg). Tabletki o przedłużonym uwalnianiu to Concerta (18 i 36 mg), Atenza (od 18 do 54 mg) oraz Mindetra (od 18 do 54 mg). Tuzulby wyróżnia się postacią: tabletki do rozgryzania i żucia w mocach 20, 30 i 40 mg, jedyne z tej listy przeznaczone do rozgryzania.

Metylofenidat ma jedną cechę, o której rzadko się pisze, a która potrafi zepsuć dzień. Może dawać fałszywie dodatni wynik immunologicznego testu przesiewowego na amfetaminę, a u sportowców również dodatni wynik testu antydopingowego. Osoby poddawane badaniom kontrolnym powinny mieć przy sobie informację o leczeniu.

Pochodne amfetaminy: Elvanse i Tentin

Lisdeksamfetamina występuje w rejestrze pod nazwą Elvanse, w kapsułkach twardych o mocach 20, 30, 40, 50, 60 i 70 mg. Substancją czynną jest dimezylan lisdeksamfetaminy, kategoria wydawania Rpw. W ocenach agencyjnych lisdeksamfetaminę rozpatruje się u dzieci powyżej 6. roku życia po niepowodzeniu leczenia metylofenidatem.

Deksamfetamina figuruje jako Tentin, w tabletkach o mocach 5, 10 i 20 mg, z siarczanem deksamfetaminy jako substancją czynną, również w kategorii Rpw. Nazwa Attentin krąży w starszych opracowaniach, ale w polskim rejestrze produkt nosi nazwę Tentin; przy szukaniu preparatu w aptece ta różnica ma znaczenie praktyczne.

Obie substancje podlegają zaostrzonym zasadom recepturowym: realizacja recepty w ciągu 30 dni, ilość nieprzekraczająca zapotrzebowania na 90 dni stosowania i jeden preparat na recepcie.

Niestymulanty: atomoksetyna i guanfacyna

Atomoksetyna występuje pod pięcioma nazwami. Atomoksetyna Medice to tabletki powlekane w mocach 10, 18, 25, 40, 60, 80 i 100 mg. Atofab, Auroxetyn, Kamaptin oraz Konaten to kapsułki twarde; Kamaptin obejmuje zakres od 10 do 100 mg, pozostałe trzy od 10 do 40 mg. Wszystkie mają kategorię Rp i nie są substancjami z wykazu, co odróżnia je od stymulantów w codziennej obsłudze recept.

Strattera, oryginalna marka atomoksetyny, nie występuje w aktualnym wykazie produktów dopuszczonych do obrotu; jej miejsce zajęły preparaty generyczne wymienione wyżej. Wskazanie atomoksetyny obejmuje dzieci od 6. roku życia, młodzież oraz dorosłych, przy czym u dorosłego trzeba potwierdzić utrzymywanie się objawów obecnych już w dzieciństwie.

Guanfacyna występuje jako Intuniv w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu 1, 2, 3 i 4 mg oraz jako Paxneury w tej samej postaci, z szerszym zakresem mocy; kategoria wydawania Paxneury w rejestrze to Rpz. Wskazanie Intuniv obejmuje dzieci i młodzież od 6 do 17 lat, dla których leki stymulujące nie są odpowiednie, nie są tolerowane albo okazały się nieskuteczne.

Bupropion: recepta Rp, ale wskazanie inne

Bupropion w polskim rejestrze występuje jako Wellbutrin XR w tabletkach o zmodyfikowanym uwalnianiu 150 i 300 mg, jako Zyban 150 mg w tabletkach powlekanych o przedłużonym uwalnianiu, a także pod nazwami generycznymi: Bucidar, Bupropion Accord, Bupropion Neuraxpharm, Moreme, Oribion, Pixigan oraz Welbox, wszystkie w tabletkach o zmodyfikowanym uwalnianiu. Kategoria wydawania w każdym przypadku to Rp.

Żaden z tych produktów nie ma w ChPL wskazania w ADHD. Wellbutrin XR jest wskazany w leczeniu epizodów dużej depresji u dorosłych, Zyban wspiera rzucanie palenia. Stosowanie bupropionu w ADHD jest stosowaniem poza wskazaniami rejestracyjnymi i decyzja o nim należy do lekarza prowadzącego, który bierze odpowiedzialność za wybór.

Przy lekach przeciwdepresyjnych obowiązuje ostrzeżenie z punktu 4.4 charakterystyki: w pierwszych tygodniach leczenia oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób poniżej 25. roku życia. Ten okres wymaga szczególnej obserwacji, także przez bliskich, bo pacjent sam rzadko zgłasza taką zmianę. Przy myślach o samookaleczeniu lub samobójstwie kontaktuje się z lekarzem bez zwłoki. Kryzysowy telefon zaufania: 116 123. Centrum Wsparcia, całodobowo i bezpłatnie: 800 70 2222. Dla dzieci i młodzieży: 116 111. W stanie nagłego zagrożenia życia: 112.

Rp, Rpz i Rpw: co znaczą skróty na recepcie

Art. 23a Prawa farmaceutycznego dzieli produkty lecznicze na kategorie dostępności. OTC oznacza wydawanie bez przepisu lekarza. Rp to wydawanie z przepisu lekarza. Rpz oznacza wydawanie z przepisu lekarza do zastrzeżonego stosowania. Rpw dotyczy produktów wydawanych z przepisu lekarza, zawierających środki odurzające albo substancje psychotropowe określone w odrębnych przepisach. Lz obejmuje produkty stosowane wyłącznie w lecznictwie zamkniętym.

Dla pacjenta z ADHD najbardziej odczuwalna jest różnica między Rp i Rpw. Receptę na preparat z wykazu realizuje się nie później niż 30 dni od wystawienia, bez odroczenia realizacji adnotacją o dacie od dnia; ilość nie może przekraczać zapotrzebowania na 90 dni stosowania, a na jednej recepcie przepisuje się tylko ten jeden preparat, bez innych leków. Lekarz może wystawić do trzech takich recept na następujące po sobie okresy, łącznie do 90 dni. E-recepta z terminem realizacji oznaczonym na 365 dni w tej grupie nie występuje.

Stąd wniosek, który rzadko widać w porównaniach substancji: metylofenidat i atomoksetyna leczą to samo zaburzenie, ale generują zupełnie inny rytm wizyt. Zasady wystawiania recept przy leczeniu prowadzonym zdalnie opisujemy na stronie o konsultacji online.

Dlaczego postać jest ważniejsza od nazwy

ChPL metylofenidatu zobowiązuje lekarza do doboru postaci farmaceutycznej w oparciu o indywidualne wskazania oraz wymagany czas trwania działania. Tabletki zwykłe działają krótko, kapsułki i tabletki o przedłużonym albo zmodyfikowanym uwalnianiu rozkładają działanie na dzień szkolny lub roboczy. Tabletki do rozgryzania i żucia rozwiązują problem dziecka, które nie potrafi połknąć kapsułki.

Z tego wynika ostrożność przy zamianie marek: dwa preparaty z tym samym metylofenidatem mogą mieć różne profile uwalniania, więc podmiana nie jest obojętna dla przebiegu dnia. Prawo dopuszcza wydanie w aptece innego produktu niż przepisany, na żądanie pacjenta albo za jego zgodą, jeżeli całkowita ilość substancji czynnej odpowiada ilości z recepty, a oba produkty mają te same wskazania i tę samą drogę podania (art. 96a ust. 1db Prawa farmaceutycznego). Lekarz, który zamiany nie chce, umieszcza przy pozycji leku adnotację o treści nie zamieniać albo NZ, uzasadnioną wskazaniami medycznymi lub udokumentowanymi działaniami niepożądanymi. O tym, czy zmiana preparatu jest bezpieczna, rozmawia się więc z lekarzem, a nie rozstrzyga przy okienku.

Moce wymienione w tym tekście pochodzą z rejestru i opisują to, co jest dopuszczone do obrotu. Nie są schematem leczenia i nie mówią nic o tym, jaka dawka jest odpowiednia dla konkretnej osoby.

Czego na tej liście nie ma

Ritalin i Equasym pojawiają się w starszych tekstach o metylofenidacie, także zagranicznych, ale w polskim wykazie produktów dopuszczonych do obrotu ich dziś nie znajdziesz. Podobnie z nazwą Elvanse Adult, która funkcjonuje na innych rynkach. Szukanie w aptece preparatu po nieaktualnej nazwie kończy się niepotrzebnym niepokojem.

Nie ma tu również preparatów dostępnych bez recepty. Suplementy z magnezem, wyciągami roślinnymi czy witaminami z grupy B nie są lekami i nie mają wskazania w ADHD; opakowanie mówi o wsparciu koncentracji, co nie jest tym samym co leczenie zaburzenia.

Poza zestawieniem zostaje wszystko, co pochodzi z obrotu pozaaptecznego. Stymulanty są substancjami kontrolowanymi, a preparat kupiony poza apteką nie ma potwierdzonego składu ani pochodzenia.

Najczęstsze pytania